Choroszcz

Jednym to jedno z najstarszych w regionie osiedli miejskich, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko - jaćwiesko - ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra.

Pod koniec XV w. Choroszcz stała się własnością wojewody Iwana Chodkiewicza. W 1507 roku Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie, ale z jednoczesnym nakazem dostarczenia drużyny zbrojnej w przypadku wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie i z tego okresu też pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz znajdowała się w pobliżu traktów łączących ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne.

W XVI i XVII wieku, miasteczko posiadało już: kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów. W 1703 r. Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego, a w 1707 roku miasto nawiedził kolejny pożar.

W 1709 roku rozpoczęto budowę letniej rezydencji przez rodzinę Branickich. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital - przytułek i unicką cerkiew, powstał wtedy folwark dworski.

Po śmierci księżnej Branickiej Choroszcz ze swoimi dobrami trafiła do rodziny Komarów, a część do posiadłości Potockich, którzy sprzedali ją Tadeuszowi Mostowskiemu.

Powstała tutaj manufaktura tekstylna, a w 1840 roku rozpoczęto budowę największej w regionie fabryki sukienniczo - kapeluszniczej, co pozwoliło na szybki rozwój miasteczka.

Rozwojowi fabryki towarzyszyły zmiany w strukturze narodowej i wyznaniowej w Choroszczy. W 1886 roku połowę mieszkańców stanowili Żydzi, ponad 1/4 katolicy, a resztę mieszkańców stanowili protestanci i obywatele wyznania prawosławnego.

Utworzono miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta. Na jego terenie znajdowało się: 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkoła, piekarnia, sklepy, apteka i zbór ewangelicki.

W ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów, a po powstaniu styczniowym w klasztorze otworzono rosyjską szkołę.

Kresem świetności miasteczka był wybuch I wojny światowej. Po wojnie na terenie dawnej fabryki powstał szpital psychiatryczny, który do dnia dzisiejszego funkcjonuje (szpital psychiatryczno-neurologiczny) jako filia A.M w Białymstoku.

Okres II wojny światowej to czas okupacji sowieckiej w latach i hitlerowskiej, kiedy to wywożono masowo mieszkańców w głąb Rosji i wykonywano masowe egzekucje czego dowodem są masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941 - 1944. Ludność żydowska została przesiedlona do getta w Białymstoku, a następnie wysłana do Treblinki.

Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich, w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.

Będąc w Choroszczy warto zobaczyć:

• Kościół i klasztor Dominikanów
• Cerkiew p.w. Matki Boskiej Opiekuńczej - wybudowana w 1878 r.

Zespół pałacowy Branickich - obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych (parter budynku zajmuje ekspozycja mebli – od rokokowych po meble w stylu Ludwika XVI oraz galeria obrazów z XVII-XIX w., porcelana miśnieńska, lustra, zegary stojące i kominkowe, rzeźby, świeczniki, dywany i wiele innych. Na piętrze muzeum znajdują się pomieszczenia reprezentacyjne. Obok pałacu fragmenty dawnych zabudowań dworskich.

• Fabryka sukna i kortów Augusta Moesa - ob. Szpital Psychiatryczny.
• Rynek otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
• Kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)