Sztabin

Wieś w 1598 roku założył Adam Chreptowicz, przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Przez ponad półtora wieku wieś nosiła nazwę Osinki.

Nazwa Sztabin została wprowadzona w 1760 roku przez Joachima Chreptowicza. Plan osady był charakterystyczny dla innych osad w tym czasie: trójkątny rynek i sieć ulic.

Pod koniec XVII wieku wieś zaczęła przekształcać się w ośrodek miejski, a w 1766 roku Sztabin uzyskał przywilej królewski na targi i jarmarki.

Miejscowość była znana ze względu na eksperymenty społeczne hrabiego Karola Brzostowskiego. W latach dwudziestych XIX wieku założył on tzw. rzeczpospolitą sztabińską.

Uwolnił chłopów od pańszczyzny, założył szkołę i wprowadził obowiązkowe bezpłatne nauczanie. Dodatkowo zadbał o unowocześnienie rolnictwa (wprowadził płodozmian), wybudował szpital, do którego sprowadził lekarza. Ustanowił również kodeks karny i założył kasę oszczędnościową i pożyczkową.

Wybudował hutę szkła, cegielnię, tartak i fabrykę wyrobów żeliwnych doprowadzając majątek do rozkwitu. Dzięki niemu w 1895 roku powstała parafia, zbudowano także przystań na Biebrzy.

Po śmierci (1854) przekazał swoje dobra chłopom w wieczystą dzierżawę, jednak władze rosyjskie unieważniły jego testament. Sztabin powoli tracił na znaczeniu i w 1897 został pozbawiony praw miejskich.

Będąc w Sztabinie warto zobaczyć:

• neogotycki kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba z 1910,
• pomnik Joachima Chreptowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego, założyciela miasta
• nieopodal kościoła znajduje się izba regionalna z zachowanymi ponad 200 letnimi zabytkami kultury regionalnej. Najstarsze z eksponatów to krzyże i płyty nagrobne powstałe w hucie powstałej za czasów hrabiego Brzostowskiego